Sermitsiami isumaliutersuut, qulequtaqartinneqartoq "Suleqatigiinnissaq pillugu oqariartuut", Saqqummersinneqartoq 7. oktober 2011.

Ole Ramlau-Hansen, Pisortaaneq, Greenland Minerals and Energy

Isumasioqatigiinnerup ”Joining Forces”-ip naqissuserpaa, uuliasiornissaq- aatsitassarsiornissarlu Kalaallit Nunaanni inuussutissarsiornikkut nunattalu aningaasarsiorneranut siunissami noqitsisuussasut. Taamatuttaaq neriuutaavoq, uuliamik nassaarnerit iluatsittumillu aatsitassarsiornerit suliffissarpassuarnik nunatsinnut pilersitsissasut suliffissaqarnikkullu siuarsaanissamut pisariaqartinneqaqisumut ilapittuutaallutik, suliffissaaleqisunik annikillisaataasumik.

Uangattaaq neriuuteqarfigaara, uuliap aatsitassarsiornerullu naapertuuttumik ingerlanneqartup nunatsinni aningaasarsiorneq qummut nusussagaa. Maannamut uuliasiornermi suli nassaartoqanngikkaluartoq, sulilu aatsitassarsiorneq aallartivinngikkaluartoq, taamaattoq uuliasiortut- aatsitassarsiorniartullu sulerusussusaat aningaasatigullu pilliutigiumasaat isumalluartitsipput. Nunarsuarmioqatinit misissuinernut tunisassiorfinnullu takutippaat  aningaasaliissutit, aatsitassarsiornissamut periarfissat nunatsinni inerisarnissaannut annertuujusut.

Soorluttaaq Kalaallit Nunaanni pisortanit kissaataasoq aatsitassarsiorneq inuussutissarsiornermi sukarsuit ilagilissagaat. Uuliasiornermi- aatsitassarsiornermilu ineriartornerup nassatarai aamma ilinniarfissat, taamaalilluni uuliasiornermi- aatsitassarsiornermilu Kalaallit piginnaasaqarluartut sulisussarsiarineqarsinnaanerat periarfissaassalluni soorluttaaq Kalaallit suliffeqarfiutaat kiffartuussinermik nioqqutissanillu pilersuisuussasut.

Politikki tassa siumut isigisoq. Aatsitassarsionermi uanga suliffeqarfigisanni siuariartortoqartuarneratigut, ukiuni tulliuttuni nunatsinni sulisoqarnikkut Kalaallinik ilinniarsimasunik aalaakkaasunik sulisussaqarniarnikkut annertuumik pisariaqartitsisoqalersussaavoq. Tapertatut ilaavoq suliffimmik aatsitassarsiornermi ataatsimik pilersitsisoqarneratigut saniatigut kiffartuussisuni suliffimmik ataatsimik pilersitsisoqartarnera, aatsitassarsiornermut attuumassuteqartumik – ILO-mit Nunarsuarmi Sulisartut Kattuffissuanit Geneve-mi najugaqarfeqartumi taamannak naatsorsorneqarsimavoq.

Greenland Minerals and Energy-mi ineriartornermut peqataavugut. Kalaallit nunaanniittoq suliffeqarfik nutaaliaasoq inerisarparput allaffeqarfeqartoq aningaasarsiornikkut pissutsinik aningaasaliisssutissanillu suliaqarsinnaasumik – siumullu qiviarluni aatsitassarsiorfissuarmik ingerlatsilernissamik nunarsuarmi aatsitassarsiorfinni anginerit ilagiligassaannik: Kuannersuarni.

Misissuinerinnarmillu suliaqanngilagut; ilutigitillugu suliffeqarfik sutigut tamatigut naapertuuttoq Kalaallinik sutigut tamatigut sulisulik periarfissaatillugu, pilersinniarlugu sulivugut. Taamaaliornitsigut naatsorsuutigaarput misissuinermiit aatsitassarsiulivinnissamut ajornarpallaanngitsumik ikaarsaariarsinnaalluta. Ukiuni 35-ini Kalaallit Nunaanneereerlunga ilisimavara tamakku piareersarneqarnerat piffissaagallartillugu aallartinngikkaanni suliffeqarfik ajornartorsiutinut qaninneralaararsuusartoq.

Ukiut marlussuit – ingerlareersimalerpata neriuutaavoq – aatsitassarsiornissamut akuersissummik tunineqarutta, naatsorsuutaavoq,  suliffeqarfik aaqqissuulluagaq ingerlatsinikkut Kalaallinik aqunneqartoq pilersissimassallugu, suliffeqarfiup aningaasasiornikkut sutigut tamatigut aatsitassarsiornikkullu piginnaasaqarluartunik piginnaasaqarluartunik sulisoqartoq, inuussutissarsiortunik allanik qanimut suleqateqartoq.

Atuartartut soorlu nalunngikkaat Naalakkersuisunit saviminissanik qinngornernik ulorianaateqarsinnaasunik akulinnik piiaaqqusinngilluinnarneq attanneqarpoq. Ima taanna isumaqarpoq, tassa Kuannersuarni aatsitassat nalitoqisut piiarnissaannut akuersisoqarnissaannik nalorninartoqarluni, akuersissuteqarnissaq politikikkut aalajangiisoqarnissaannik tunngaveqartussaammat. Aatsitassarsiortunut akuerineqarnissamik qinnuteqarsimasunut  tunngaviusumik atugassarititat taamaapput – Aatsitassarsiorneq pillugu Aqutsisoqarfimmit piumasaqaatit sutigut tamatigut maleruarneqartussaapput. Urani Kuannersuarni piginnaatitsissummik akuersissuteqarfigisami misissuiffitsinni pinngoqaatinut qaqutigoortunut pinngitsoorneqarsinnaanani akuummat, taassuma malitsigisaannik, sillimaniarnikkut, avatangiisinut peqissutsimmullu piumasaqaatit sakkortunerpaartaat pinngitsuunngiivilluta malitassaraavut. Taamaaliorsinnaanngikkutta, pilersaaruterput pisortanit akuerineqarnavianngilaq, TAAMAAPPOQ! Unamminartua akuersaareernikuuarput, akueraarputtaaq pilersaarutitta aatsitassarsiornermi piumasaqaatit nutaarluinnaat atorlugit ingerlanneqartariaqarnera.

Maannakkorpiaq siunnersuisarfiit kikkunnut arlaannaannulluunniit pituttorsimanngitsut inooqatigiinnikkut avatangiisinullu sunniutissanik nalilersuinerit pilersaarutitsinnut attuumassuteqartut annertuut ingerlappaat. Naatsorsuutigaarput, naammassineqarsinnaassusaannik misissuinerit suliap inernerisassaannik kinguneqartussat 2012-imi piareerneqarumaartut, ukiullu naalernerani aaatsitassarsiulivinnissamik akuersissuteqartoqarnissaannik qinnuteqaat nassiussinnaajumaarlugu, taamaattoqanngippat kingusinnerpaamik 2013-ip upernarnerani taamaaliussaagut.

Taamanikkussamut suliffeqarfiit Kalaallit Nunaanni arlaariit suleqatigilersimassavagut. Suleqatiserinninnikuuvugut ulloq siullermiit suliffeqarfitsinnilu najugaqarfinni suliffeqarfiit inuussutissarsiortullu tunngaviusumik pingaarutilittut isigaavut. Upperilluinnarpara, isorinninneq, aallaqqaataani takusimasarput annertunerpaartaatigut pitsammut saassimasoq, paasissutissiinermik innuttaaasunik oqaloqatiginnittarnernik pingaartitsinerput Kujataanilu suliffeqarfinnik suleqarteqarnerput peqqutaallutik.

Anguniagaraarput najugaqarfinni sulisunik inuussutissarsiortunillu suleqateqarnissaq, ukiunilu qaangiuttuni, nunatsinni sulisimaninni, suliffeqarfinni siuttunit maani najugaqartunit Danmarkiminngaaniit nunanillu allaneersunit (aamma uannit) tamanna anguniagaasimavoq ataqqinartoq, ajuusaarnaraluartumillu pissutsit imaapput, angujuminaatsorujussuullutik. Anguniagassaq ajornarneroqaaq danskit nunamilu allamiut timmisartumiit niuinnarlutik eqqarsartaasianniit. Misilittagakinneq nunatsinnilu pissutsinnik kultoorimillu itisuumik ilisimasaqannginneq aporfissaavoq qaangeruminaattorujussuit..

Taamaattumik Greenland Minerals and Energy A/S-imi periusissamik allamik inerisaasimavugut, Kalaallit Nunaanni pissutsinut piviusunut naapertuuttumik. Pilersaarummi takuneqarsinnaavoq inuussutissarsiortut nunaqavissut qanoq ilillugit suleqatigineqarnissaat, qanoq ililluta kalaallinik siuttussanik siuttuarassanillu ilinniartitsinerit pikkorissaanerillu ingerlanniarnerivut soorluttaaq suliffeqarfeeqqat ilinniartoqartalernissaannik peqataatitsinikkut.

Ukioq kingulleq inuuneq nutaaliaasoq appakaaffigaarput, kujataani suliffissaaleqiffioqisumi aallartippugut inuusuttunik ilinniartussanik atorfinitsitsinikkut. Ukiup naanerani ilinniartut 12-ut atorfinitsissimassavagut, aatsitassarsiorfissatsinni formandissatut siuttussatullu ilinniartunngortinneqartussat. Atorfinitsitsisarnermi immikkut isumaqatigiissut inerisarsimasarput aqqutigalugu ilinniartuutivut ukioq naallugu atorfeqartinneqarput. Sungiusarneq/ilinniartitaaneq ukiuni pingasuni sivisussuseqassaaq ilaatigullu qaqqami qillerinermik siunertaqarluni; maannamut kalaaliinnaat qillerisut siullerpaartaat pilersillugit inissereerpavut – qillerisut taakku nunami allamiut ukiuni arlariinni atorsimasatsituulli qillerinermik piginnaasaqartigipput, taamaattoq aningaasartuutitigut iluaqutaanerusumik kinguneqarlutik.

Qillerinerit unikkallarneqaranni ilinniartuutivut Sisimiuni aatsitassarsiornermik ilinniarfimmi, sanaartornermik ilinniarfiup ilaanni ilisimasatigut inerisarneqassapput. Ilinniartut allat nunani aallani aatsitassarsiorfinnut sungiusartinneqariartussapput aatsitassarsiorfimmi qillereriaatsinik assigiinngitsunik suleriaatsinillu ilisimasassanik piginnaanernillu immersoriartortinneqarlutik. Ilinniartut tamakkerlutik siuttuusinnaanermik, oqaatsinik, sillimaniarnermi- avatangiisinullu mianerinninnissamik tunngaviusumik pikkorissarneqassapput, suliffeqarfiup aningaasatigut aqunneqarneranut pikkorissarneqarlutik suliffeqarfimmilu malittarisassanik paasinninnissamik pikkorissarneqarlutik, soorluttaaq sammineqassallutik Aatsitassaq pillugu Aqutsisoqarfiup maleruagassaannik peqqussutaanillu paasinninnermik pikkorissaaneq.

Tamakkua tamarmik soorunami aningaasanik naleqarput. Annertuumik. Naatsorsuutigaarpulli naggataatigut inernerissagaa najugaqavissut ilinniarluarsimasut pigilernissaat, siuttuunermik akisussaassutsimillu tigusisinnaasut sulisut najugaqavissut tungaannut, suleqatigiligassaat.

”Sooruna kalaallit nunaanni suliffeqarfinnut pitsaasumik attaveqarnissaq taama ilungersuutsigigissi? Aamma sooruna ilinniartunik atorfinitsitsereerpisi nalullugu suli Kuannersuarni aningaasarsiutigalugu aatsitassarsiulernissarsi aalajangiivigineqassanersoq?” ilaatigut taama aperissapput. Akissut unaavoq, ineriartorneq sioqqukkusukkatsigu. Tassa piffissaagallartillugu peqqissaartumik sulineq.

Akueraarput, maanna siusinaartumillu ilinniartitsinernut aningaasaliissalluta, sulisunik piginnaasaqarluartunik aatsitassarsiorfiup aallartinneraniit pigisaqarnissaq qulakkeerumallugu. Qularnanngilaq nunanit allanit aamma immikkut ittunik piginnaasalinnik allanik tikisitsisariaqarnissarput, taamaattoq kalaallinik amerlanerpaanik atorfinitsinissaq isumagissavarput, anguniagarlu aatsaat anguneqarsinnaavoq maannangaaq ilinniartitsinermut inerisaanermullu aningaasaliinikkut. Torersuunissaa peqqutigalugu oqaatigineqassaaq, soorunami suliffeqarfimmut uatsitut ittumut unamminartuummat nunami allamiut suliffeqarfimmi inuiaqatigiinnullu akuulersinneqarnissaat.

Ukiumi tullermi Kalaallit Nunaanni ilisimatusarfimmut attaveqarniarpugut ilisimatusartut naleqquttut sungiusartinneqartarsinnaanissaasa misissorneqarnissaa pillugu. Maannamut ilinniartut kalaallit 3-6, aasat tamaasa sungiusartillugit atorfeqartittarpavut, misilittakkavullu pitsaasuinnaapput.

Soorluttaaq suliffeqarfinnik kujataaneersunik suleqateqarnerput pitsaasoq ingerlateriigarput atorluarniaripput ataasiakkaarlugit attaveqarfigalugit siunissami suleqatigiissutissatut pisariaqartitavut eqqartornissaat suliffeqarfiillu ataasiakkaat qanoq kiffartuussisinnaanersut pillugit. Oqaloqatigiinnerit tamakku aallaavigalugit suliffeqarfinnut suleqatiginninnerit pisortatigoornerusut aallartinneqqassapput. Siunissami iluaqutigisinnaasorisavut – maanakkulli suleqatigeeriaatsit taamaattut aamma aallartisareerpavut sulifffeqarfinnut amerlanngitsunut. Isumaqarpugut pingaaruteqartoq siunissami niueqatigiinnerit suleqatigiit akornanni paaseqatigiinneq ilisimasaqarnerlu aallaavigalugit ingerlanneqassasoq. Uatsitut ittunut aatsitassarsiorniartunut pingaaruteqarpoq suleqatissatsinnut piumasaqaatit ersarissuunissaat.

Greenland Minerals and Energy A/S-imit soqutiginaannarani kujataani suliffeqarfiit suleqatigineqarnissaat ilinniartinneqarnissaallu. Ilutigitillugu annertuumik soqutigisaraarput, suliffeqarfiit pitsaasunik ilinniarluarsimasunillu sulisoqarnissaat, aatsitassarsiorfimmi immikkut suliassaqarfinnik pisariaqartinneqartunik kivitsisinnaassuseqartut.

Kujataani aningaasarsiornikkut ajornartorsiornerup malitsigisaannik, suliffeqarfippassuit ilinniarluarsimasunik piumassusilinnillu amigaateqarput, ukiualunnguit qaangiuppata naaammassinissinnaasunik pisariaqartitatsinnik piginnaasallit. Suliffeqarfiullu piviusut takusariaqarpai sulisussallu eqqortut isumagalugit, aamma sulisut pisariaqavissut tikisinnissaat pisariaqalissagaluarpalluunniit.

Suliffeqarfiit uagullu akornatsinni suleqatigiinneq inerititaqarfiusoq alloriarnerusinnaavoq ornitatsinnut, soorluttaaq iluaqutaasinnaasoq inuusuttut akornanni ajornartorsiutimut annertuumut. Siunnersuutigaarput ilinniartoqartarneq, qanittumi kujataani inuussutissarsiortunut saqqummiutissallugu pilersaaruterput, GA-mik SIK-millu oqaloqatigiissuteqassutigereernikuusarput. Isumatsinniitipparput suliffeqarfiit kujataaniittut tapersersornissaat aningaasatigut, ilinniartunik atorfinitsitsinissamik periarfissaqalernissaat angorusullugu.

Narsami aatsitassarsiorniarneq annertoorujussuuvoq. Sanaartornissaannaq eqqarsaatigalugu ukiuni marlunni pingasuniluunniit suliarineqassaaq ataavartumillu sulisut tuusintit marluk missaaat atorfeqartinneqassallutik suliassaqarfinni assigiinngitsuni. Suliassat tamakku ammasumik suliarinnittussarsiuunneqassapput, sapinngisamillu suliffeqarfiit Kalaallit Nunaanneersut atorneqassapput, soorunami aningaasaqarneq qissimigaarneqartassaaq aamma. Suliffeqarfiit nunani allaneersut nunaqavissut suliffeqarfiutaannik suleqatissarsiortassapput sapinngisamillu kalaallit sulisorineqassapput, soorluttaaq ilinniartunik atorfinitsitsillutillu sulisitsissasut. Piumasaqaatinut tamakkununnga naammassinnissinnaanngikkunik, Greenland Minerals and Energy A/S-imit suliassaqartinneqarnavianngillat.